सप्तरी, कार्तिक २८ गते।
कैलाश माझी : आस्था, श्रद्धा, निष्ठा र सामाजिक सद्भावको प्रतीकका रूपमा मनाइने सूर्य उपासनाको महापर्व छठले सप्तरीको सप्तकोशी नगरपालिका–११ भगनीस्थित ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्व बोकेको कमलदह परिसरलाई छठमय बनाएको छ। चार दिनसम्म विभिन्न धार्मिक विधि र परम्पराअनुसार मनाइने छठ पर्वको दोस्रो दिन आज व्रतालुहरू श्रद्धा र भक्तिभावका साथ खरना विधि मनाउँदैछन्।
छठ पर्व सुरु भएसँगै भगनीसहित आसपासका गाउँबस्तीमा उत्साह र उमङ्ग छाएको छ। कमलदहमा छठ मनाउने व्रतालु, परिवारका सदस्य तथा स्थानीयवासीहरू पूजाका सामग्री व्यवस्थापन, प्रसाद तयारी र पूजास्थलको सरसफाइमा जुटेका छन्। कमलदह परिसरमा देखिएको चहलपहलले पर्वको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप जीवन्त बनाएको छ।
छठ पर्वको पहिलो दिन अर्थात् कात्तिक शुक्ल चतुर्थीमा मनाइने नहाय–खाय विधिबाट व्रतको सुरुवात हुन्छ। यस दिन व्रतालुहरू पवित्र स्नान गरी शुद्ध र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्दै छठ व्रतको सङ्कल्प गर्छन्। त्यसपछि दोस्रो दिन पञ्चमी तिथिमा खरना विधि मनाइन्छ।
आज खरना, साँझ छठी मातालाई प्रसाद अर्पण
खरना छठ पर्वको महत्त्वपूर्ण धार्मिक विधिमध्ये एक हो। यस दिन व्रतालुहरू बिहानै पवित्र स्नान गरी दिनभरि निराहार उपवास बस्छन्। दिनभरि उपवास बसेपछि साँझ सूर्यास्तपश्चात् चन्द्रदर्शन गरेर खरना विधि सम्पन्न गरिन्छ।
यस विधिका लागि व्रतालुहरूले विशेष शुद्धता र पवित्रताको ख्याल गर्दै नयाँ माटोको चुलो तथा माटाकै भाँडामा सख्खर, दूध र चामल मिसाएर खीर पकाउने परम्परा छ। कतिपय स्थानमा गहुँको पिठोबाट तयार पारिएको रोटीसमेत प्रसादका रूपमा बनाइन्छ। तयार पारिएको खीर, रोटी तथा अन्य परिकार छठी मातालाई अर्पण गरेपछि व्रतालुले प्रसाद ग्रहण गर्छन्।
खरनाको प्रसाद ग्रहण गरेपछि व्रतालुहरूको मुख्य निर्जला व्रत सुरु हुन्छ। त्यसपछि उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरेर व्रत समापन नगरेसम्म व्रतालुहरू पानीसमेत नखाई कठोर उपवासमा बस्ने परम्परा छ। त्यसैले खरना विधिलाई छठ पर्वको मुख्य पूजाका लागि आध्यात्मिक तयारी र आत्मशुद्धिको महत्त्वपूर्ण चरणका रूपमा लिइन्छ।
कमलदहमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने तयारी
पर्वको तेस्रो दिन अर्थात् षष्ठी तिथिमा छठको मुख्य पूजा गरिन्छ। यस दिन व्रतालुहरूले दिनभरि निराहार व्रत बसेर साँझपख पूजाका सामग्रीसहित जलाशय तथा नदी किनारमा बनाइएका घाटमा पुग्छन्। कमलदहमा पनि व्रतालुहरूका लागि पूजास्थल तयार गर्ने र आवश्यक सामग्री व्यवस्थापन गर्ने काम भइरहेको छ।
साँझपख जलाशयमा कम्मरसम्म डुब्ने पानीमा उभिएर व्रतालुहरूले अस्ताउँदो सूर्यलाई पहिलो अर्घ्य अर्पण गर्नेछन्। यसलाई मैथिली भाषामा ‘सझुका अरख’ वा ‘सझियाघाट’ भन्ने गरिन्छ। अर्घ्यका क्रममा बाँसका ढाकी, नाङ्लो तथा अन्य भाँडामा सजाइएका ठकुवा, भुसुवा, केरा, नरिवल, उखु, अदुवा, विभिन्न मौसमी फलफूल तथा अन्य पूजासामग्री सूर्यदेवलाई अर्पण गरिन्छ।
त्यसपछि पर्वको चौथो तथा अन्तिम दिन सप्तमी तिथिको बिहान उदाउँदो सूर्यलाई दोस्रो अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। मैथिली परम्परामा यसलाई ‘भोरका अरख’ वा ‘पारन’ भनिन्छ। उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि व्रतालुहरूले प्रसाद ग्रहण गरी विधिवत् रूपमा छठ व्रत सम्पन्न गर्छन्।
आस्था मात्र होइन, सामाजिक एकताको पर्व पनि छठ
छठ पर्व धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता, अनुशासन, सहकार्य र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको प्रतीक पनि हो। सूर्यलाई जीवन, ऊर्जा र प्रकाशको स्रोतका रूपमा पूजा गरिने यस पर्वले मानव जीवन र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।
छठका लागि तयार गरिने ठकुवा, भुसुवा, खीरलगायतका प्रसाद घरमै शुद्धताका साथ बनाउने परम्परा छ। व्रतालुहरूले पूजापछि आफन्त, छरछिमेक र इष्टमित्रलाई प्रसाद वितरण गर्ने चलनले आपसी सम्बन्ध र आत्मीयतालाई अझ बलियो बनाउँछ।
पछिल्लो समय छठ पर्व कुनै एक जाति, धर्म वा समुदायमा मात्र सीमित नरही साझा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ। विभिन्न समुदायका मानिसहरू घाट व्यवस्थापन, सरसफाइ, सजावट तथा पूजाको तयारीमा सहभागी हुने गरेका छन्। यसले सामाजिक एकता र धार्मिक सहिष्णुताको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
सप्तकोशी नगरपालिका–११ भगनीस्थित कमलदहमा मनाइने छठले स्थानीय धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई थप उजागर गर्नुका साथै नयाँ पुस्तालाई मौलिक परम्परा र संस्कृतिसँग जोड्ने कामसमेत गरिरहेको छ।
चार दिनसम्म चल्ने यस महापर्वको खरना विधिसँगै अब भगनीवासी अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने पवित्र क्षणको प्रतीक्षामा छन्। श्रद्धा, विश्वास र निष्ठाका साथ मनाइने छठले कमलदहको वातावरणलाई भक्तिमय बनाउँदै स्थानीयस्तरमा उत्सव र उमङ्ग थपेको छ।
भगनीको कमलदहमा छठको रौनक केवल पूजा र धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन; यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति, सामूहिक एकता, आत्मीयता र सामाजिक सद्भावको जीवन्त पहिचानसमेत बनेको छ।
प्रकाशित कुनै सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई saptakoshisanchar@gmail.com मा पठाउनु होला । धन्यवाद ।