सप्तरी निर्वाचन क्षेत्र नं. १ : परिवर्तनको नारा धेरै, तर जित फेरि किन पुरानै अनुहारको ?

सप्तरी : अन्यथा नलिनुहोला—यो लेख कसैको झोले भएर लेखिएको होइन। न कुनै दलको बचाउ हो, न कुनै उम्मेदवारप्रति व्यक्तिगत आक्रमण। यो लेख यथार्थको दस्तावेज हो, जुन धेरैलाई तितो लाग्न सक्छ, तर लुकाउन नसकिने सत्य पनि यही हो। सप्तरी निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ मा जे गरे पनि, जति ठूलो स्वरमा कराए पनि, जति नयाँ नारा लगाए पनि अन्ततः चुनावी नतिजा भने प्रायः पुरानै दलका पुरानै अनुहारहरूको पक्षमा जाने देखिन्छ।

यो निष्कर्ष अनुमान वा भावनाबाट आएको होइन। विगतका चुनावी परिणाम, वर्तमान राजनीतिक गतिविधि, उम्मेदवार छनोटको शैली र स्थानीय राजनीतिक संरचनाको गहिरो अध्ययनबाट आएको हो। ढुक्क भएर भन्न सकिन्छ—यहाँ चुनाव जनताको चाहनाले भन्दा बढी परम्परागत शक्ति संरचना, पहुँच, आर्थिक प्रभाव र पुरानै राजनीतिक संस्कारले निर्धारण गर्छ।

चुनाव जनमतको होइन, संरचनाको खेल

सप्तरी क्षेत्र नं. १ मा चुनाव केवल मत हाल्ने प्रक्रिया मात्र रहेन, यो शक्ति, सञ्जाल र प्रभावको प्रतिस्पर्धा बनेको छ। चुनाव नजिकिँदै जाँदा विकासका ठूला भाषण, परिवर्तनका आकर्षक नारा र नयाँ अनुहारहरूको चर्चा सुनिन्छ। तर मतदानको दिन नजिकिँदै जाँदा त्यो उत्साह क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छ।

किनकि यहाँ भोट विवेकले होइन, आदतले हालिन्छ। मूल्यांकनले होइन, दबाबले गरिन्छ। सामाजिक सम्बन्ध, जातीय गणित, आर्थिक प्रभाव र राजनीतिक पहुँचले मतदाताको निर्णयमा ठूलो भूमिका खेल्छ। नयाँ सोच बोकेका उम्मेदवार, इमानदार छवि भएका युवाहरू र वैकल्पिक राजनीतिका पक्षधरहरू भीडमै हराइदिन्छन्। मैदान पहिल्यै पुराना खेलाडीहरूले कब्जा गरिसकेका हुन्छन्।

पटक–पटक असफल, तर फेरि टिकट

अहिलेसम्मको राजनीतिक गतिविधि नियाल्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—के सप्तरी क्षेत्र नं. १ मा योग्य, सक्षम र इमानदार नेतृत्वको अभाव नै हो ? कि राजनीतिक दलहरूले जनताको मतलाई गम्भीर रूपमा लिएका छैनन् ?

पटक–पटक चुनाव हारेका, जनअपेक्षा पूरा गर्न नसकेका, संसद वा सरकारमा पुगेर पनि उल्लेखनीय काम गर्न नसकेका अनुहारहरूलाई फेरि–फेरि टिकट दिन पार्टीहरूलाई कुनै संकोच छैन। दलभित्र आन्तरिक मूल्यांकन छैन, जनताप्रति जवाफदेहिता छैन। परिणामस्वरूप, उही अनुहार फेरि मैदानमा उत्रिन्छन् र उही अनुहार जित्ने वातावरण बनाइन्छ।

यसले जनतामा निराशा बढाएको छ। तर त्यो निराशा मतदानको दिनसम्म आइपुग्दा मौनतामा परिणत हुन्छ। यही मौनताले पुराना अनुहारहरूलाई निरन्तर जिताइरहेको छ।

सामाजिक सञ्जालमा परिवर्तन, मतदान केन्द्रमा पुरानै मानसिकता

आज सामाजिक सञ्जालमा परिवर्तनको आवाज चर्को छ। फेसबुक स्टाटस, टिकटक भिडियो र अनलाइन बहसमा नयाँ राजनीति, नयाँ सोच र नयाँ नेतृत्वको माग व्यापक रूपमा देखिन्छ। तर यथार्थ के छ भने सामाजिक सञ्जालको आवाज र मतदान केन्द्रको व्यवहारबीच ठूलो खाडल छ।

चिया पसलमा सरकारको आलोचना हुन्छ, नेताको गाली गरिन्छ, पुराना अनुहारप्रति आक्रोश व्यक्त गरिन्छ। तर मतदानको दिन उही चिनजान, उही डर, उही प्रभाव र उही परम्परागत मानसिकता हावी हुन्छ। यही कारणले गर्दा यहाँ चुनाव जनताको उत्सव होइन, पुराना खेलाडीहरूको दोहोरिने अभ्यास बनेको छ।

नाम बदलिन्छ, नारा फेरिन्छ—अनुहार उही

चुनावको बेला पार्टीका नारा फेरिन्छन्, घोषणापत्र नयाँ छापिन्छन्, पोस्टर र ब्यानर आकर्षक देखिन्छन्। तर भित्रको राजनीति उही हो—अनुहार उही, सोच उही, कार्यशैली उही। विकासका आश्वासन धेरै दिइन्छन्, तर कार्यान्वयन कमजोर हुन्छ। त्यसैले जनताले परिवर्तनको अनुभूति गर्न पाएका छैनन्।

सप्तरी क्षेत्र नं. १ मा जनताको धैर्य खिइँदै गएको छ। तर त्यो असन्तुष्टि अझै संगठित दबाब, वैकल्पिक नेतृत्व वा निर्णायक मतमा रूपान्तरण हुन सकेको छैन। जबसम्म त्यो हुँदैन, तबसम्म परिणाम पनि उही रहनेछ।

निस्कर्ष : तितो सत्य स्वीकार नगरी परिवर्तन सम्भव छैन
यो लेख निराशा फैलाउन लेखिएको होइन। यो यथार्थ देखाउन लेखिएको हो। परिवर्तन चाहनेहरूले सबैभन्दा पहिले यो कटु सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ—अहिलेको राजनीतिक संरचना, दलहरूको व्यवहार र मतदान संस्कार कायम रहिरहेसम्म सप्तरी निर्वाचन क्षेत्र नं. १ मा चुनावी नतिजा फेरि पनि पुरानै अनुहारहरूको पक्षमा जाने सम्भावना प्रबल छ।

परिवर्तन चाहिन्छ भने केवल नारा होइन, व्यवहार बदलिनुपर्छ। केवल सामाजिक सञ्जालको विरोध होइन, मतदानको निर्णय बदलिनुपर्छ। केवल नयाँ अनुहारको माग होइन, योग्य र इमानदार नेतृत्वलाई संगठित रूपमा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

यथार्थ नस्वीकारी परिवर्तन सम्भव हुँदैन। भावनामा होइन, तथ्यमा आधारित बहस आवश्यक छ। जबसम्म जनताको असन्तुष्टि परिणाममा रूपान्तरण हुँदैन, तबसम्म परिवर्तनको नारा केवल नारा मै सीमित रहनेछ।

- पत्रकार कैलाश माझी